Onderzoek leidt vaak tot praktische adviezen voor de samenleving: zet dagelijks ten minste 7000 stappen, vermijd lang stil zitten of eet minder eieren van hobby kippen.
Diezelfde kennis speelt ook een belangrijke rol in de beleidsvorming rond politieke gevoelige thema's als kernenergie of embryo-onderzoek. Dit soort onderwerpen stuiten vaak ook op weerstand in de samenleving. Wanneer mensen adviezen niet opvolgen of sceptisch staan tegenover zulke thema's, is er vanuit de wetenschap al snel een reflex om nog een keer uit te leggen waarom het zo belangrijk is. Beter deze keer, met meer feiten of context. Deze reactie is logisch. Maar werkt het ook?
Het flauwe antwoord: dat ligt eraan. Vanuit ervaringen uit de praktijk wordt vaak geconcludeerd: vaker niet dan wel. Er is alleen geen wetenschappelijk bewijs om deze uitspraak te onderbouwen. En wat belangrijk is om je te bedenken: wat is je doel? Bij scepticisme en het informeren van mensen werkt iets nog een keer uitleggen mogelijk prima, maar als het gaat om verandering in gedrag (zoals het opvolgen van adviezen), is er waarschijnlijk wel meer nodig is dan alleen informatie.
Kennis is zeker niet de enige factor die een rol speelt in het vormen van meningen, houdingen of ideeën. Bij thema's als kernenergie of embryo-onderzoek hebben mensen al een eigen idee en houding. Die ideeën en houdingen vormen zij onder andere op basis van hun interesses, achtergrond en overtuigingen. Dat leidt tot sterk uiteenlopende opvattingen over hoe zulke thema's aangepakt moeten worden. Kennis is daarin slechts één factor in een complex geheel.
Binnen het veld van wetenschapscommunicatie wordt de reflex om iets nog een keer uit te leggen vaak gekoppeld aan het ‘deficitmodel’. De kern van dit model is simpel: weerstand ontstaat door een tekort aan kennis in de samenleving en meer informatie lost dat op (Bauer, Allum & Miller, 2007).
Dit model ziet communicatie als een eenrichtingsproces, waarin experts kennis overdragen aan burgers, met de verwachting dat meer kennis leidt tot een verandering in steun of begrip (Nisbet & Scheufele, 2009). In de praktijk zien we dat het niet voor elk doel zo werkt. Dat komt vooral omdat dit model geen rekening houdt met hoe mensen informatie verwerken en daar betekenis aan geven. Daarbij komt dat als je doel het veranderen van gedrag is, dat niet altijd zomaar met informatie alleen gaat. Maar mensen hun overtuigingen laten updaten mogelijk wel.
Opvattingen of handelingen die niet in lijn zijn met wetenschappelijke inzichten kunnen ontstaan door een gebrekkige aansluiting bij de waarden, ervaringen en zorgen van mensen. Daarom loopt communicatie vaak vast zodra je blijft proberen het probleem inhoudelijk uit te leggen, terwijl de opvattingen waardegedreven zijn. Daarentegen delen we een gedeelde realiteit en is het belangrijk om duidelijk te zijn dat we over sommige dingen wel heel zeker zijn (e.g. de rol van de mens in klimaatverandering of de veiligheid van vaccinatie). Het communiceren over overweldigende wetenschappelijke bewijs kan prima naast of zelfs in combinatie met het ingaan op waarden die mensen hebben.
Het duidelijk uitleggen en rekening houden met zorgen en ervaringen bestaan naast elkaar. De vraag die je jezelf dus kan stellen is meestal niet: hoe leg ik dit nog duidelijker uit? Maar: welke zorgen spelen er? Welke ervaringen kleuren het perspectief van mijn publiek? En welke morele waarden liggen ten grondslag aan de bezwaren?
Een goede strategie om dergelijke zorgen, ervaringen en waarden te erkennen en mee te nemen in communicatie is door in gesprek te gaan met doelgroepen. Dialoog is een manier van samen in gesprek gaan waarbij kennis, waarden en ervaringen worden gedeeld, met als doel gezamenlijk tot begrip te komen. Voor een goede dialoog is het cruciaal dat je als onderzoeker of wetenschapscommunicator een actieve, open en luisterende houding aanneemt. Sta echt open voor de input van andere doelgroepen. Luister naar de zorgen en erken ze. Ook als de zorgen niet direct overeenkomen met jouw eigen inzichten, zijn ze valide en is het van belang om ze te begrijpen.
Door deze rol serieus in te vullen, kan een constructieve omgeving, met wederzijds respect ontstaan die de basis vormt voor gedeelde inzichten en gezamenlijk gedragen oplossingen.
Wil je meer leren over hoe je dialoog kan voeren? Lees de geleerde lessen van het NEWS-symposium ‘Over dialoog gesproken’.
Dit artikel is o.a. gebaseerd op de kennis van Aart van Stekelenburg en informatie uit het boek ‘Science Communication: an introduction’. Zie: Dam, F. v., Bakker, L. D., Dijkstra, A. M., & Jensen, E. A. (2020). Science communication : an introduction. World Scientific Publishing Company. http://public.eblib.com/choice/PublicFullRecord.aspx?p=6201962.
de NEWS redactie
Heb jij een leuke casus uit de praktijk, een opiniestuk, of wil je een vraag over wetenschapscommunicatie beantwoorden? Stuur het in voor de NEWS Kennisbank!
Het Nationaal Expertisecentrum Wetenschap en Samenleving (NEWS) verbindt wetenschap en samenleving door een nieuwe, open en betrokken wetenschap. We adviseren, delen kennis, en bouwen duurzame verbindingen tussen onderzoekers, communicatiemedewerkers, beleidsmakers en journalisten binnen de wetenschapscommunicatie.
"*" geeft vereiste velden aan
