Wat is dialoog?

Deze tekst is gebaseerd op geleerde lessen uit verschillende sessies van het NEWS-symposium ‘Over dialoog gesproken’ dat plaatsvond op 9 december 2025 in Utrecht.

'Een diep menselijke ontmoeting'

Dialoog is een gespreksvorm waaraan iedereen een gelijkwaardige positie heeft, en waarin het delen van inzichten en perspectieven centraal staat, zonder elkaar te willen overtuigen. In de wetenschappelijke praktijk draagt dialoog onder andere bij aan inzicht in verschillende perspectieven en opvattingen, betere probleemdefinities en doet zo recht aan de complexiteit van maatschappelijke vraagstukken. ‘Maar’, waarschuwt Frank Kupper (Vrije Universiteit Amsterdam / Mens in de Maak), ‘het is géén instrument om problemen op te lossen, dialoog gaat niet over “er samen uitkomen”. Dialoog is een manier om elkaar beter te begrijpen, het is relatiewerk’.

Dat onderscheidt dialoog van deliberatie, volgens Frank. In deliberatie wissel je perspectieven uit met een concreet doel: om samen tot een besluit te komen, te convergeren. Dialoog gaat om divergeren: je verkent met elkaar nieuwe of andere perspectieven. ‘Als je van tevoren weet waar je op uit bent, welke antwoorden je verwacht, dan is het geen dialoog,’ zegt Frank. 

De Nederlandse Brandwonden Stichting gebruikte dialoog bij het vaststellen van een onderzoeksagenda. Daarin werd duidelijk dat mensen met brandwonden andere prioriteiten hadden dan artsen en onderzoekers. 

Frank Kupper

Wat maakt dialoog lastig voor onderzoekers?

Volgens Frank is het een “diep menselijke ontmoeting” en dat betekent dat het ook gaat om persoonlijke emoties en waarden. Dat staat haaks op de neutrale en observerende houding die de meeste onderzoekers hebben aangeleerd. Waar verschillende perspectieven worden uitgewisseld, kan ook conflict ontstaan. ‘Dat hoort erbij,’ zegt Frank, ‘en het is niet eenvoudig om zonder oordeel in gesprek te gaan met iemand die er echt heel anders over denkt dan jij. Je neemt jezelf mee; dialoog is ook een gesprek met jezelf.’

Het vergt ook van onderzoekers dat zij hun eigen ideeën kunnen loslaten. In een gelijkwaardige dialoog bepaal je samen waar problemen of dilemma’s liggen. De probleemstelling ligt dus niet bij de onderzoeker, maar bij de groep. ‘Voor onderzoekers is het lastig om die macht los te laten,’ signaleert Sabine Wildevuur (Universiteit Twente). ‘Samen bepalen wat het probleem is, leidt vaak tot een andere probleemdefinitie dan gedacht.’

Welke verantwoordelijkheden hebben onderzoekers in dialoog?

Een ontmoeting in dialoog is niet vrijblijvend, je gaat een relatie aan die aandacht en nazorg vergt. Op zijn minst wil je de opbrengst met elkaar delen: wat heeft de dialoog opgeleverd voor de deelnemers, en voor je onderzoek? Taalambassadeur Melvin Grep, die als laaggeletterde eerder meewerkte aan dialoog voor onderzoek: ‘Een vergoeding is fijn, maar je wil ook weten wat eruit gekomen is. Dan krijg je het gevoel dat het ertoe doet dat je hebt meegewerkt.’

Ook de Afrikaanderwijk Coöperatie, een collectief van bewoners van de Rotterdamse wijk, wijst op de verantwoordelijkheid van onderzoekers in dialoog: ‘Een werkelijke omslag vraagt om meer dan goede bedoelingen. Het vraagt om reflectieve technieken die onderzoekers dwingen hun eigen aannames en perspectieven te bevragen voordat ze de wijk betreden, en ook daarna. Want onderzoeksmoeheid ontstaat niet vanzelf. Ze is het gevolg van herhaalde eenrichtingsverzameling zonder erkenning, zonder terugkoppeling, zonder opbouw van relatie.’

Wil je meer lezen over dialoog? Lees dan de overige geleerde lessen van het NEWS-symposium ‘Over dialoog gesproken’.

Juri Hiensch