Naar buiten treden als wetenschapper, het gebeurt in de vorm van interviews, podcastoptredens of via sociale media. Die zichtbaarheid is belangrijk: het kan de maatschappelijke waarde van wetenschap vergroten en maakt onderzoek zichtbaar voor een groot publiek. Maar welke wetenschappers komen er in de media? En welke verschillen zijn er tussen mannelijke en vrouwelijke wetenschappers in media-aandacht?
Bas Hofstra is universitair docent sociologie aan de Radboud Universiteit en doet onderzoek naar de vertegenwoordiging van onderzoekers in de media. Hij ziet dat de zichtbaarheid in de media verre van gelijk is verdeeld. Samen met Ana Macanovic, universitair docent sociologie aan de Universiteit Utrecht, onderzocht hij de zichtbaarheid in de media van alle hoogleraren in Nederland van 2012 tot 2023.
Door wetenschappelijke carrières te koppelen aan miljoenen publicaties en mediabronnen, waaronder LexisNexis (kranten en tijdschriften) en Altmetric (online nieuws en sociale media) maakten ze een overzicht van hoe carrière en zichtbaarheid samenhangen. De studie is nog niet gepubliceerd, maar diverse resultaten zijn opzienbarend.
Ongelijke zichtbaarheid
De resultaten laten een duidelijk patroon van ongelijkheid zien. Mannen komen relatief vaker aan het woord in kranten en traditionele nieuwsmedia. In online media is het beeld iets evenwichtiger, als er rekening wordt gehouden wordt met factoren als reputatie en eerdere wetenschappelijke impact. Op sociale media lijken de verschillen kleiner te worden. Toch blijft de ‘papieren ongelijkheid’ hardnekkig aanwezig.
Ook als er rekening wordt gehouden met factoren als productiviteit, citaties en positie binnen het academisch netwerk, blijft het verschil tussen mannen en vrouwen in de meeste vakgebieden zichtbaar. Hieruit blijkt dat de verschillen niet ontstaan omdat mannen bijvoorbeeld meer publiceren. Wie eerder in de media stond, komt bovendien vaker opnieuw in beeld. Een voorbeeld van het bekende Mattheüs-effect: succes trekt succes aan.
Wie bepaalt het publieke debat?
Het onderzoek van Bas en Ana gaat niet alleen over getallen, maar overwie de toon van het publieke debat bepaalt. De ongelijkheid in aandacht weerspiegelt ook bredere patronen in de wetenschap zelf: wie wordt als expert gezien, wie wordt gevraagd, en wiens stem wordt gehoord?
Toch bieden de resultaten ook hoopvolle signalen. Online platforms blijken relatief toegankelijker en kunnen bijdragen aanmeer diversiteit in wetenschapscommunicatie. Daar waar traditionele media een select gezelschap blijven bedienen, ontstaan online nieuwe vormen van zichtbaarheid, met ruimte voor andere stemmen en perspectieven. Bas: ‘De resultaten suggereren dat de toegang tot traditionele media wordt beperkt door gedateerde normen, maar anderzijds lijken online ruimtes kansen te bieden voor specifieke groepen om wetenschapscommunicatie in eigen hand te nemen.’
Ana vult aan: ‘De gelijkheid in online omgevingen is een heel goed teken. Maar interessant genoeg komen de namen van onderzoekers in online nieuws juist niet vaak voor. Daarom kan het gebeuren dat we online wel vaker onderzoek van vrouwelijke wetenschappers tegenkomen, maar ons niet realiseren dat het door hén is uitgevoerd – en niet door hun mannelijke collega’s.’
Een rol voor redactie én beleid
De bevindingen zijn niet alleen relevant voor onderzoekers of communicatieprofessionals, maar ook voor mediaredacties en beleidsmakers. Diversiteit in wie we als ‘de wetenschapper’ zien, beïnvloedt hoe het publiek de wetenschap ervaart, en wie zich daarin herkent.
Daar ligt volgens Bas ook een taak voor organisaties als NEWS: om aandacht te vragen voor deze ongelijkheid en redacties, universiteiten en onderzoeksinstellingen te helpen bewuster keuzes te maken over wie in beeld komt.
‘Zodra redacties zich bewust zijn van patronen van ongelijkheid kunnen ze misschien hun eigen dagelijkse praktijk onder de loep nemen. Wie vragen we eigenlijk voor een quote en waarop is dat gebaseerd? En nog belangrijker, wat voor effecten hebben media-aandacht op de carrières van wetenschappers zelf?’, aldus Bas.
Door Redactie NEWS