Hoe maak je je dialoog toegankelijk voor iedereen? Vier tips.

Deze tekst is gebaseerd op geleerde lessen uit verschillende sessie  van het NEWS-symposium ‘Over dialoog gesproken’ dat plaatsvond op 9 december 2025 in Utrecht. 

Een dialoog toegankelijk maken voor alle deelnemers is een element dat veel aandacht verdient, zowel bij de voorbereiding als in de uitvoering van een dialoog. Belangrijk voor een goede dialoog is dat alle gesprekspartners een gelijkwaardige positie innemen. Cruciaal is ook om het delen van inzichten en perspectieven daarbij centraal te stellen, zonder dat de gesprekspartners elkaar willen overtuigen. 

Taal speelt in een gelijkwaardige dialoog bij uitstek een belangrijke rol. Te ingewikkelde taal of te specifieke taal kan al snel mensen buiten sluiten. Houd rekening met mensen die minder taalvaardig zijn, en met verschillen in cultuur en in kennis. De wetenschappelijke praktijk is behoorlijk op tekst gericht en onderzoekers gebruiken vaak vakjargon. Hoe kan dat anders?

Duidelijke taal

In Nederland hebben 3 miljoen mensen van 16 tot en met 75 jaar moeite met lezen, schrijven en/of rekenen. Mariet Hattink (Stichting ABC) helpt organisaties om ook deze mensen met beperkte basisvaardigheden beter te bereiken: ‘Gebruik beeld, geef voorbeelden, vermijd figuurlijk taalgebruik en vaktaal en maak het persoonlijk waar mogelijk.’

Vaak wordt uitgegaan van B1-niveau bij het schrijven van toegankelijke teksten, maar voor mensen met beperkte basisvaardigheden is dat vaak nog te lastig. Door een tekst op A2-niveau te schrijven, kunnen ook minder goede lezers de tekst beter begrijpen. Uit onderzoek blijkt dat ook goede lezers en theoretisch opgeleiden een tekst op A2-niveau prima vinden, vertelt Mariet. ‘Je hoeft dus niet bang te zijn dat je goede lezers afschrikt met eenvoudige taal’. 

Taalambassadeur Melvin Grep heeft meegedaan met de DNA-dialogen en heeft zelf moeite met lezen en schrijven: ‘Ik leef in een hele kleine wereld, een beetje als een vis in een kom, en alle kennis ligt daarbuiten. Je pakt geen nieuwe dingen op, omdat je alleen doet wat je al kent. Meedoen aan dialogen vergroot mijn wereld. Maar mensen met taalproblemen weten vaak niet hoe ze hieraan kunnen meedoen.’

Samen organiseren

Dialoogorganisator Marcia van Woensel (PraatProducties) raadt aan om een dialoog samen met de beoogde deelnemers voor te bereiden door alvast op hen toegesneden communicatie voor te bereiden. Hoe leg je je onderzoek het beste uit? Welke woorden kun je gebruiken? welke gevoeligheden spelen er? ‘Ga op zoek naar mensen die de beoogde deelnemers kennen en begrijpen, of het zelf zijn. Door sleutelfiguren te betrekken bij de organisatie van je dialoog en van je onderzoek kun je je aanpak testen en je aannames toetsen. Zo voorkom je misverstanden en verlaag je drempels.’

Ook patiëntvertegenwoordiger Elmas Citak (OSCAR Nederland) vindt dat onderzoekers kennis en aannames moeten toetsen bij de mensen om wie het gaat. Wellicht zijn er gevoeligheden waar je geen weet van hebt? Elmas: ‘Cultuur bepaalt bijvoorbeeld hoe mensen over een ziekte denken en praten, schaamte kan een rol spelen. Daar wil je rekening mee houden.’ Ook wijst Elmas op hele praktische zaken als je met mensen in gesprek wil. Is er een lift aanwezig? Is de ruimte goed verwarmd - kou kan een pijnaanval veroorzaken bij mensen met sikkelcelziekte, de patiëntengroep die Elmas vertegenwoordigt?

Elmas vertelt over een voorstel voor een informatieboekje, speciaal gericht op jongeren die te maken hebben met de erfelijke aandoeningen sikkelcelziekte en thalassemie. ‘De onderzoekers kwamen met het idee om het boekje de titel “Let’s talk about sex" te geven, dat zou de jongeren moeten aanspreken. Grappig natuurlijk, maar veel mensen in deze patiëntengroep hebben een niet-westerse achtergrond en praten over seks is daar echt not done. Het is in overleg met ons een andere titel geworden.’

Creatief met informed consent

Informed consent kan bij deelnemers de drempel verhogen om aan een dialoog deel te nemen, vertelt Marcia. ‘Onderzoekers denken vaak dat het nu eenmaal zo moet van de juridische afdeling, maar het kan voor een deel ook anders. Bedenk een vorm van geïnformeerde toestemming die én begrijpelijk én juridisch houdbaar, bijvoorbeeld in stripvorm.’ Elmas vult aan: ‘Artsen vroegen zich vaak af waarom onze doelgroep bijna nooit meedoet aan onderzoek. Dat komt omdat ze gewoon geen zin hebben om die lange teksten te lezen. Het zou al helpen als de informatie mondeling wordt gegeven, ondersteund met beeld of animatie, in plaats van alleen met een papieren toestemmingsformulier.’

Doseer je kennis

Als onderzoeker ben je gewend om veel uit te leggen. Draai dit eens om: welke vragen of behoeftes heeft de ander? ‘Kennis kan polariseren. Dat is één van de lessen uit het Nationaal burgerberaad Klimaat,’ vertelt Aafke de Vos (Nationaal burgerberaad Klimaat). ‘Door deelnemers zelf de regie te geven over welke kennis wanneer ingebracht moet worden, creëer je meer gelijkwaardigheid.’

Ook voor Holland’s Next Embryo Model, een rondtrekkende show langs festivals in Nederland, is goed nagedacht over de presentatie van de informatie, vertelt ontwerper Tom Kortbeek (Fillip Studios). Samen met de betrokken onderzoekers werd bepaald welke hapklare brokjes informatie minimaal nodig waren om de dialoog op te starten. ‘Dat is een zoektocht, maar te veel informatie kan de ervaring verstoren.’ Bij de festivals waren experts aanwezig om eventueel aanvullende en verdiepende vragen te beantwoorden.

Wil je meer lezen over hoe je een dialoog voert? Lees dan ook het artikel ‘Hoe voer je een open dialooggesprek?’

Wil je meer lezen over dialoog? Lees dan de overige geleerde lessen van het NEWS-symposium ‘Over dialoog gesproken’.